Το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του Σεργκέι Αϊζενστάιν, το έπος της σοβιετικής κινηματογραφίας, που γυρίστηκε το 1925, είναι από εκείνα τα έργα Τέχνης που δεν ανήκουν μόνο στην εποχή τους, αλλά συνεχίζουν να συνομιλούν με τις επόμενες γενιές, να θέτουν ερωτήματα και να αναζητούν απαντήσεις.
Ηταν ακριβώς σαν σήμερα πριν 121 χρόνια, και η ταινία ξεκινά από κάτι φαινομενικά απλό. Οι ναύτες αρνούνται να φάνε σκουληκιασμένο κρέας. Αγανακτισμένοι από την απάνθρωπη μεταχείριση και την ανήκουστη σκληρότητα της διοίκησης, οι ναύτες εξοντώνουν τους πιο μισητούς αξιωματικούς, υψώνουν στο πλοίο κόκκινη σημαία, εκλέγουν επιτροπή του πλοίου με επικεφαλής τον μηχανικό ναρκών Ματιουσένκο και καλούν τον λαό σε γενικευμένο ξεσηκωμό κατά του τσάρου.
Εναντίον του θωρηκτού «Ποτέμκιν» στέλνεται ολόκληρος ο στόλος της Μαύρης Θάλασσας, με εντολή να το αιχμαλωτίσει ή να το βυθίσει. Οι επαναστάτες του «Ποτέμκιν» κινούν θαρραλέα για να συναντήσουν τη Μοίρα και δύο φορές το θωρηκτό διασπάει τον σχηματισμό του.
Από τα πολεμικά της Μοίρας οι άλλοι ναύτες χαιρετίζουν φανερά τους εξεγερμένους του «Ποτέμκιν». Η διοίκηση του στόλου, από φόβο μήπως ξεσπάσει εξέγερση και στα άλλα πλοία, ξεμακραίνει στα ανοιχτά.
Το πλήρωμα του επαναστατημένου θωρηκτού, μαζί με την τορπιλάκατο Νο 267 που έχει προσχωρήσει στην εξέγερση, καταπλέει στην Οδησσό, όπου οι εργάτες είχαν κηρύξει γενική απεργία, και συνδέεται μαζί τους.
Οι κάτοικοι της πόλης κατεβαίνουν τρέχοντας τα σκαλοπάτια για να υποστηρίξουν το πλήρωμα, αλλά πυροβολούνται ανελέητα από τους κοζάκους και την τσαρική αστυνομία.
Η θρυλική σκηνή στα σκαλιά της Οδησσού, όπου η φρουρά πυροβολεί το άοπλο πλήθος, έγινε παγκόσμιο σύμβολο της κρατικής βίας, που θέτει πάντα το ίδιο ηθικό ερώτημα: Πόση βία μπορεί να ασκήσει η εξουσία για να διατηρήσει τα προνόμιά της;
Η εξέγερση μπορεί να καταπνίγεται στο αίμα, ωστόσο προλαβαίνει να βροντοφωνάξει την ενότητά της με τον επαναστατημένο λαό, κάτι που τότε είχε τεράστια πολιτική σημασία, αφού φανέρωνε πως ο τσαρισμός άρχισε να χάνει το στρατιωτικό του στήριγμα.
Εκείνες τις μέρες ο Β. Ι. Λένιν έγραφε:
«Το θωρηκτό "Ποτέμκιν" έμεινε ένα ανίκητο έδαφος της επανάστασης και όποια κι αν ήταν η τύχη του, έχουμε μπροστά μας ένα αναμφισβήτητο και σημαντικότατο γεγονός: Την απόπειρα σχηματισμού ενός πυρήνα ενός νέου επαναστατικού στρατού».
Μα αυτό δεν διδάσκει η Ιστορία; Οτι δηλαδή πολλές μεγάλες κοινωνικές εκρήξεις γεννιούνται συχνά από μικρές καθημερινές ταπεινώσεις; Στην περίπτωση του «Ποτέμκιν», πίσω από το χαλασμένο φαγητό κρύβονταν η απανθρωπιά, η αυθαιρεσία, η εκμετάλλευση και η περιφρόνηση προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Γι' αυτό και η άρνηση των ναυτών να υποταχθούν μετατράπηκε σε εξέγερση. Γι' αυτό η ανταρσία εξαπλώθηκε στην πόλη, το πλοίο ύψωσε την κόκκινη σημαία και έγινε το σύμβολο μιας κοινωνίας που ξεκίνησε να αμφισβητεί την παντοδυναμία του καθεστώτος.
Ηταν ακριβώς σαν σήμερα πριν 121 χρόνια, και η ταινία ξεκινά από κάτι φαινομενικά απλό. Οι ναύτες αρνούνται να φάνε σκουληκιασμένο κρέας. Αγανακτισμένοι από την απάνθρωπη μεταχείριση και την ανήκουστη σκληρότητα της διοίκησης, οι ναύτες εξοντώνουν τους πιο μισητούς αξιωματικούς, υψώνουν στο πλοίο κόκκινη σημαία, εκλέγουν επιτροπή του πλοίου με επικεφαλής τον μηχανικό ναρκών Ματιουσένκο και καλούν τον λαό σε γενικευμένο ξεσηκωμό κατά του τσάρου.
Εναντίον του θωρηκτού «Ποτέμκιν» στέλνεται ολόκληρος ο στόλος της Μαύρης Θάλασσας, με εντολή να το αιχμαλωτίσει ή να το βυθίσει. Οι επαναστάτες του «Ποτέμκιν» κινούν θαρραλέα για να συναντήσουν τη Μοίρα και δύο φορές το θωρηκτό διασπάει τον σχηματισμό του.
Από τα πολεμικά της Μοίρας οι άλλοι ναύτες χαιρετίζουν φανερά τους εξεγερμένους του «Ποτέμκιν». Η διοίκηση του στόλου, από φόβο μήπως ξεσπάσει εξέγερση και στα άλλα πλοία, ξεμακραίνει στα ανοιχτά.
Το πλήρωμα του επαναστατημένου θωρηκτού, μαζί με την τορπιλάκατο Νο 267 που έχει προσχωρήσει στην εξέγερση, καταπλέει στην Οδησσό, όπου οι εργάτες είχαν κηρύξει γενική απεργία, και συνδέεται μαζί τους.
Οι κάτοικοι της πόλης κατεβαίνουν τρέχοντας τα σκαλοπάτια για να υποστηρίξουν το πλήρωμα, αλλά πυροβολούνται ανελέητα από τους κοζάκους και την τσαρική αστυνομία.
Η θρυλική σκηνή στα σκαλιά της Οδησσού, όπου η φρουρά πυροβολεί το άοπλο πλήθος, έγινε παγκόσμιο σύμβολο της κρατικής βίας, που θέτει πάντα το ίδιο ηθικό ερώτημα: Πόση βία μπορεί να ασκήσει η εξουσία για να διατηρήσει τα προνόμιά της;
Η εξέγερση μπορεί να καταπνίγεται στο αίμα, ωστόσο προλαβαίνει να βροντοφωνάξει την ενότητά της με τον επαναστατημένο λαό, κάτι που τότε είχε τεράστια πολιτική σημασία, αφού φανέρωνε πως ο τσαρισμός άρχισε να χάνει το στρατιωτικό του στήριγμα.
Εκείνες τις μέρες ο Β. Ι. Λένιν έγραφε:
«Το θωρηκτό "Ποτέμκιν" έμεινε ένα ανίκητο έδαφος της επανάστασης και όποια κι αν ήταν η τύχη του, έχουμε μπροστά μας ένα αναμφισβήτητο και σημαντικότατο γεγονός: Την απόπειρα σχηματισμού ενός πυρήνα ενός νέου επαναστατικού στρατού».
Μα αυτό δεν διδάσκει η Ιστορία; Οτι δηλαδή πολλές μεγάλες κοινωνικές εκρήξεις γεννιούνται συχνά από μικρές καθημερινές ταπεινώσεις; Στην περίπτωση του «Ποτέμκιν», πίσω από το χαλασμένο φαγητό κρύβονταν η απανθρωπιά, η αυθαιρεσία, η εκμετάλλευση και η περιφρόνηση προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Γι' αυτό και η άρνηση των ναυτών να υποταχθούν μετατράπηκε σε εξέγερση. Γι' αυτό η ανταρσία εξαπλώθηκε στην πόλη, το πλοίο ύψωσε την κόκκινη σημαία και έγινε το σύμβολο μιας κοινωνίας που ξεκίνησε να αμφισβητεί την παντοδυναμία του καθεστώτος.
Τα σημερινά «Ποτέμκιν» είναι οι συλλογικές μορφές αντίστασης
Το πραγματικό ιστορικό γεγονός, βέβαια, υπήρξε ακόμα πιο συγκλονιστικό. 121 χρόνια μετά από εκείνη την εξέγερση και 101 χρόνια μετά από την ταινία του Αϊζενστάιν, η Ιστορία επισημαίνει ότι καμία εξουσία δεν είναι παντοδύναμη, όταν χάνει τη νομιμοποίησή της στα μάτια των ανθρώπων. Ο τσαρισμός δεν απειλήθηκε αρχικά από κανόνια και στρατούς, απειλήθηκε όταν οι ίδιοι οι ναύτες του αρνήθηκαν να υπακούσουν. Οταν αυτοί που αποτελούσαν τον μηχανισμό στήριξης του καθεστώτος συνειδητοποίησαν ότι τα συμφέροντά τους δεν ταυτίζονταν με εκείνα των κυρίαρχων. Η εξέγερση του «Ποτέμκιν» απέκτησε ιστορική σημασία, επειδή συνδέθηκε και με τους εργάτες της Οδησσού. Η δύναμη δεν βρισκόταν μόνο στο πλοίο, αλλά και στη δυνατότητα της συνάντησης διαφορετικών κοινωνικών δυνάμεων.
Η Ιστορία προχωρά όταν οι καταπιεσμένοι αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον ως συμμάχους και συνοδοιπόρους.
Αν κοιτάξουμε τη σημερινή διεθνή πραγματικότητα, θα δούμε έναν κόσμο γεμάτο αντιφάσεις. Πρωτοφανής επιστημονική γνώση και τεχνολογικές δυνατότητες, αλλά και εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπων που ζουν σε συνθήκες φτώχειας. Πόλεμοι παντού και ανισότητες που διευρύνονται. Πλούτος που συγκεντρώνεται σε ολοένα λιγότερα χέρια, κλιματική κρίση που απειλεί ολόκληρες κοινωνίες, ενώ εκατομμύρια άνθρωποι μεταναστεύουν αναζητώντας επιβίωση.
Μέσα σε αυτήν την πραγματικότητα, τα σημερινά «Ποτέμκιν» δεν είναι πλέον πολεμικά πλοία, αλλά συλλογικές μορφές αντίστασης και αλληλεγγύης, που γεννιούνται από ανάγκη μέσα στις κοινωνίες.
Είναι τα συνδικάτα που υπερασπίζονται την εργασία απέναντι στην αυθαιρεσία.
Είναι οι οργανώσεις που παλεύουν για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Είναι τα κινήματα ειρήνης που αντιστέκονται στη λογική του πολέμου.
Είναι οι επιστήμονες που ανακαλύπτουν όσα βελτιώνουν και σώζουν ζωές.
Είναι οι δημοσιογράφοι που υπερασπίζονται την αλήθεια απέναντι στην παραπληροφόρηση και φέρνουν στο φως όσα κάποιοι θέλουν να μείνουν κρυφά.
Είναι οι πολίτες που καταγγέλλουν την ιδιωτική απληστία και μάχονται για τα δικαιώματά τους.
Στη σημερινή εποχή, ένα σχολείο που μορφώνει χωρίς διακρίσεις είναι ένα «Ποτέμκιν».
Ενα δημόσιο νοσοκομείο που υπηρετεί όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από εισόδημα, είναι ένα «Ποτέμκιν».
Ενα κοινωνικό κίνημα που υπερασπίζεται το δικαίωμα στη στέγη, στην εργασία ή στο καθαρό περιβάλλον, είναι ένα «Ποτέμκιν».
Ακόμα και το διαδίκτυο, παρά τις αντιφάσεις του, μπορεί να λειτουργήσει ως σύγχρονο «Ποτέμκιν» όταν γίνεται εργαλείο ενημέρωσης, γνώσης και δημοκρατικής συμμετοχής. Οπως το επαναστατημένο θωρηκτό διέσπασε τη γραμμή του στόλου, έτσι και η ελεύθερη διάδοση της πληροφορίας μπορεί να διασπάσει τα τείχη της προπαγάνδας και της χειραγώγησης.
Ωστόσο η ιστορία του «Ποτέμκιν» υπογραμμίζει κάτι ακόμη. Οτι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια μπορεί να γίνει ισχυρότερη από τον φόβο, και πως όταν η εξουσία χάνει κάθε αίσθηση δικαιοσύνης, δημιουργεί τις προϋποθέσεις της αμφισβήτησής της.
Οι ναύτες του θρυλικού θωρηκτού νίκησαν τη λήθη, επειδή τη στιγμή που είπαν «ως εδώ», όταν αρνήθηκαν να ζήσουν ως υπάνθρωποι, να φάνε σκουληκιασμένο κρέας και να δεχτούν ταπεινώσεις και βία, εκείνη ακριβώς ήταν η στιγμή που γεννιόταν η Ιστορία.
Ετσι δίδαξαν πως κανένα καθεστώς δεν είναι ανίκητο. Ο τσαρισμός διέθετε στρατό, στόλο, αστυνομία και απεριόριστη εξουσία. Ομως άρχισε να κλονίζεται όταν οι ίδιοι οι άνθρωποι που τον στήριζαν συνειδητοποίησαν πως η αλληλεγγύη είναι ισχυρότερη από την καταστολή, και πως η δύναμη των καταπιεσμένων βρίσκεται στην ενότητά τους.
Σε μια εποχή όπου η λέξη «ειρήνη» ακούγεται συχνά αδύναμη μπροστά στους εξοπλισμούς και στις γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις, το αξεπέραστο αριστούργημα της 7ης Τέχνης, το «Ποτέμκιν», μας θυμίζει ότι η ειρήνη δεν είναι απλώς η απουσία πολέμου. Είναι η παρουσία δικαιοσύνης. Δεν μπορεί να υπάρξει διαρκής ειρήνη εκεί όπου κυριαρχούν η φτώχεια, η καταπίεση και η εκμετάλλευση.
Η ανθρωπιά, η αλληλεγγύη και η δικαιοσύνη παραμένουν οι μεγάλες ανεκπλήρωτες υποσχέσεις του σύγχρονου κόσμου.
Κάτι μας λένε ακόμη οι ναύτες της Μαύρης Θάλασσας
Τα σημερινά «Ποτέμκιν» δεν ταξιδεύουν στις θάλασσες. Βρίσκονται στις γειτονιές, στους χώρους εργασίας, στα πανεπιστήμια, στα κινήματα πολιτών, στους ανθρώπους που αρνούνται να αποδεχτούν ως φυσική την αδικία και ως δεδομένες την εκμετάλλευση, την ανισότητα, τη φτώχεια.
Κάποτε οι γενναίοι ναύτες της Μαύρης Θάλασσας ύψωσαν τη σημαία της αξιοπρέπειας απέναντι σε μια πανίσχυρη αυτοκρατορία. Σήμερα, κάθε συλλογική προσπάθεια για δικαιοσύνη, ισότητα και ειρήνη συνιστά ένα νέο «Ποτέμκιν». Οχι βέβαια για να βυθίσει αντιπάλους, αλλά για να ανοίξει νέους δρόμους, για να απελευθερώσει. Οι σύγχρονοι «ναύτες» παλεύουν να ενώσουν τους υπόλοιπους, γύρω από το διαχρονικό αίτημα ενός κόσμου χωρίς εκμετάλλευση, πολέμους και φόβο.
Αλλωστε ο πραγματικός πρωταγωνιστής στην ταινία του Αϊζενστάιν δεν ήταν ένας ήρωας. Ηταν το συλλογικό σώμα των ναυτών και του λαού. Η Ιστορία αλλάζει μόνο από τη δράση των πολλών.
Το «Ποτέμκιν» παραμένει ζωντανό πάνω από έναν αιώνα. Δεν είναι μόνο μια ιστορία εξέγερσης. Είναι μια ιστορία αξιοπρέπειας, συλλογικότητας, ελπίδας και πίστης ότι οι κοινωνίες μπορούν να αλλάξουν, όταν οι άνθρωποι αποφασίζουν να γίνουν πρωταγωνιστές της μοίρας τους.
Η Σφήκα: Επιλογές
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου