Έμυ Ντούρου
Κορυφαίοι ζωγράφοι όπως ο Τιντορέτο, ο Μικελάντζελο, ο Ρέμπραντ, ο Θεοτοκόπουλος, ο Γκόγια και ο Πικάσο εμπνεύστηκαν από την σταύρωση του Χριστού, δημιουργώντας έργα μοναδικής ομορφιάς και δύναμης. Ωστόσο, ο πλέον ενδιαφέρων πίνακας πάνω στο θέμα είναι «Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού», που φιλοτέχνησε ο Σαλβαδόρ Νταλί το 1951. Η ελαιογραφία (205 cm × 116 cm) απεικονίζει τον Χριστό πάνω στο σταυρό, από μια οπτική γωνία που κανείς μέχρι τότε δεν είχε διανοηθεί να προσεγγίσει. Ο θεατής βλέπει τα πάντα από πάνω, σαν να βρίσκεται στον ουρανό. Με τα μάτια του Θεού, δηλαδή. Ποτέ ξανά στην ιστορία της τέχνης, δεν υπήρξε πιο βέβηλη και ταυτόχρονα πιο ταπεινή εκδοχή του θείου δράματος.
Ο κύκλος και το τρίγωνο
Για τον συγκεκριμένο πίνακα, ο Νταλί βασίστηκε σε σχέδιο ενός μοναχού, του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού, που υπήρξε ιδρυτής του Τάγματος των Καρμηλιτών κατά τον 16ο αιώνα. Στο έργο κυριαρχούν δύο σχήματα, ο κύκλος που απορρέει από το κεφάλι του Ιησού και το τρίγωνο που σχηματίζουν τα χέρια του. Το τρίγωνο αποτελεί αναφορά στην Αγία Τριάδα, ενώ ο κύκλος στην πλατωνική σκέψη της ενότητας και της αιωνιότητας. Χωρίς τον κύκλο η Αγία Τριάδα μένει ανολοκλήρωτη. Κοιτάζοντας από πάνω προς τα κάτω, ο σταυρός ίπταται σε έναν σκοτεινό ουρανό, που καταλήγει σε σύννεφα και σε μια λίμνη που βρίσκεται στη βάση του έργου. Το τοπίο είναι εμπνευσμένο από το Πορτ Λιγκάτ, στο Καδακές της Ισπανίας, στο οποίο ο Νταλί ζούσε μαζί με την αγαπημένη του Γκαλά. Στην ακτή βρίσκονται δύο βάρκες και γύρω από αυτές τρεις ψαράδες που μαζεύουν τα δίχτυα. Οι φιγούρες των ψαράδων προέρχονται από έργα των γάλλων αδελφών Λε Ναν του 17ου αιώνα και από την «Παράδοση της Μπρέντα» (1634/5) του Βελάσκεθ.
Ο Ιησούς του Νταλί παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί παρουσιάζεται εντελώς διαφορετικός απ’ ό,τι μέχρι τότε. Το κεφάλι είναι σκυφτό, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει η δυνατότητα να δει ο θεατής τα χαρακτηριστικά του προσώπου του. Έτσι απουσιάζουν και οι εκφράσεις που θα πρόδιδαν τον πόνο. Ο θεατής μπορεί μόνο να φανταστεί τον πόνο κι αυτό τον κάνει ακόμα πιο δυνατό. Πάνω στο κεφάλι του Χριστού δεν υπάρχει ακάνθινο στεφάνι, ενώ τα χέρια και τα πόδια του δεν έχουν ούτε καρφιά ούτε αίμα. Ο Νταλί δεν ήθελε να ταλαιπωρήσει κι άλλο τον Χριστό. Άλλωστε, το μαρτύριό του είναι γνωστό εδώ και αιώνες.
Ο πυρήνας του ατόμου
Ο Νταλί εξηγεί ότι εμπνεύστηκε τον πίνακα από ένα «κοσμικό» όνειρο που είχε το 1950, όταν είδε στον ύπνο του μια έγχρωμη μορφή η οποία αντιπροσώπευε τον πυρήνα του ατόμου. Αυτός ο πυρήνας αργότερα πήρε μεταφυσική έννοια. Ο καλλιτέχνης θεώρησε ότι εκφράζει την απόλυτη ένωση του σύμπαντος, δηλαδή τον Χριστό, σύμφωνα με τα λεγόμενά του. Λίγα χρόνια πριν ο Νταλί είχε ενθουσιαστεί με την ατομική βόμβα που έπεσε στη Χιροσίμα. Το συγκλονιστικό αυτό γεγονός στάθηκε η έμπνευση για την οικοδόμηση του «Πυρηνικού Μυστικισμού». Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ανέπτυξε τις αρχές της θεωρίας αυτής, που βρίσκονται καταγεγραμμένες στο Απόκρυφο Μανιφέστο. Πρόκειται για συγκερασμό επιστήμης και θρησκείας, με επιρροές από τις καλλιτεχνικές και φιλοσοφικές θεωρίες που τον σημάδεψαν. Κάποτε είπε ότι «η ατομική εποχή είναι πολύ χαρούμενη. Τίποτα δεν είναι πιο ζωηρό από τις εκρήξεις των ατόμων που συγκρούονται στην πυρηνική φυσική». Δεν μπορούσε να αντιληφθεί τις συνέπειες των πυρηνικών όπλων. Προσέγγιζε το αποτέλεσμα μόνο εικαστικά, με παντελή έλλειψη ανθρωπιάς.
Την εποχή που φιλοτέχνησε τον «Χριστό του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού», διένυε ήδη την κλασική του περίοδο, που συνέπεσε με την επιστροφή του στην Ισπανία, από τις ΗΠΑ. Τότε ήταν που άρχισε να ασχολείται με μεγάλα θέματα της δυτικής παράδοσης. Σε αυτό το διάστημα απαρνήθηκε την αθεΐα και επέστρεψε στην καθολική πίστη. Την επιστροφή του αυτή επισφράγισε με αρκετά, σημαντικά έργα θρησκευτικής θεματολογίας. Τρία χρόνια μετά τον «Χριστό του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» ζωγράφισε τον «Εσταυρωμένο» (Corpus Hypercubus, 1954), με τον οποίο εισήγε στην τέχνη την έννοια του υπερκυβικού σταυρού, και ένα χρόνο μετά, φιλοτέχνησε τον «Μυστικό Δείπνο» (1955) με τον Χριστό και τους μαθητές του να βρίσκονται μέσα σε ένα διαφανές δωδεκάεδρο.
Αλαζονεία ή ταπεινοφροσύνη;
Για να δημιουργήσει την εικόνα του Ιησού, στον «Χριστό του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού», ο Νταλί είχε ζητήσει από τον χολιγουντιανό κασκαντέρ Ράσελ Σόντερς να κρέμεται από μια εναέρια γερανογέφυρα, ώστε να μπορέσει να καταγράψει τη σωστή γωνία, καθώς και την επίδραση της βαρύτητας στο ανθρώπινο σώμα. Αυτή ακριβώς η οπτική γωνία είναι που έκανε και τη διαφορά. Μέχρι τότε όλοι οι πίνακες απεικόνιζαν τον Εσταυρωμένο είτε με οπτική γωνία από κάτω είτε στην ευθεία. Κανένας και ποτέ δεν είχε τολμήσει να δει τον Χριστό από πάνω. Ακόμα και το σχέδιο του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού, στο οποίο βασίστηκε ο Νταλί, έχει την οπτική γωνία ενός ανθρώπου που βρίσκεται στο διπλανό σταυρό. Εδώ όμως μιλάμε για το βλέμμα του Θεού. Πρωτότυπο και βέβηλο ταυτόχρονα, ειδικά για την Καθολική Ισπανία. Φυσικά, ο Νταλί είχε δώσει δείγματα αλαζονείας -με τις ευλογίες της Γκαλά- σε όλη τη διάρκεια της καριέρας του. Γιατί όχι κι εδώ;
Ωστόσο, με μια προσεκτική ματιά βλέπει ο θεατής ότι ο ένας ψαράς έχει χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να ανήκουν στον Νταλί. Ίσως να μην είναι τυχαίο. Ίσως, παίρνοντας τη θέση του θνητού, να προσπάθησε να προστατεύσει τον εαυτό του από την παρεξήγηση που ευλόγως θα δημιουργούνταν. Σε μια άλλη προσέγγιση, ο Θεός βλέπει τον κόσμο με τα μάτια του γιου του, είναι προέκτασή του. Προσφέρει το γιο του στην ανθρωπότητα, ως αμνό, προκειμένου να τη σώσει. Ο Νταλί βάζει τον θεατή στη θέση του Θεού σε ένα παιχνίδι που ισορροπεί ανάμεσα στην κρίση μεγαλείου και την απόλυτη ταπεινοφροσύνη, που εμπεριέχει αυτή η μεγαλειώδης προσφορά στην ανθρωπότητα.
Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» πουλήθηκε το 1951 από τον ίδιο τον Νταλί στην γκαλερί Κέλβινγκροβ της Γλασκόβης (σχεδόν στο ένα τρίτο της τιμής που αρχικά ζητούσε). Ταυτόχρονα παραχώρησε και τα πνευματικά δικαιώματα. Σήμερα η αξία του πίνακα εκτιμάται στα 60 εκατομμύρια λίρες. Χάρη στο έργο του Νταλί, η Κέλβινγκροβ βρίσκεται στη 14η θέση επισκεψιμότητας παγκοσμίως (μπροστά από το Ουφίτσι, την Τέιτ και το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης).
Λίστα φωτογραφιών
Τρίγωνο και κύκλος - «Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» (1951)
«Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» (1951)
«Εσταυρωμένος» (Corpus Hypercubus, 1954)
«Η παράδοση της Μπρέντα», Βελάσκεθ (1634/5)
Tο σκίτσο του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού στο οποίο βασίστηκε ο Νταλί
«Ο Μυστικός Δείπνος» (1955)
Ο Νταλί μπροστά από τον «Χριστό του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού»
ArtiNews
Κορυφαίοι ζωγράφοι όπως ο Τιντορέτο, ο Μικελάντζελο, ο Ρέμπραντ, ο Θεοτοκόπουλος, ο Γκόγια και ο Πικάσο εμπνεύστηκαν από την σταύρωση του Χριστού, δημιουργώντας έργα μοναδικής ομορφιάς και δύναμης. Ωστόσο, ο πλέον ενδιαφέρων πίνακας πάνω στο θέμα είναι «Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού», που φιλοτέχνησε ο Σαλβαδόρ Νταλί το 1951. Η ελαιογραφία (205 cm × 116 cm) απεικονίζει τον Χριστό πάνω στο σταυρό, από μια οπτική γωνία που κανείς μέχρι τότε δεν είχε διανοηθεί να προσεγγίσει. Ο θεατής βλέπει τα πάντα από πάνω, σαν να βρίσκεται στον ουρανό. Με τα μάτια του Θεού, δηλαδή. Ποτέ ξανά στην ιστορία της τέχνης, δεν υπήρξε πιο βέβηλη και ταυτόχρονα πιο ταπεινή εκδοχή του θείου δράματος.
Ο κύκλος και το τρίγωνο
Για τον συγκεκριμένο πίνακα, ο Νταλί βασίστηκε σε σχέδιο ενός μοναχού, του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού, που υπήρξε ιδρυτής του Τάγματος των Καρμηλιτών κατά τον 16ο αιώνα. Στο έργο κυριαρχούν δύο σχήματα, ο κύκλος που απορρέει από το κεφάλι του Ιησού και το τρίγωνο που σχηματίζουν τα χέρια του. Το τρίγωνο αποτελεί αναφορά στην Αγία Τριάδα, ενώ ο κύκλος στην πλατωνική σκέψη της ενότητας και της αιωνιότητας. Χωρίς τον κύκλο η Αγία Τριάδα μένει ανολοκλήρωτη. Κοιτάζοντας από πάνω προς τα κάτω, ο σταυρός ίπταται σε έναν σκοτεινό ουρανό, που καταλήγει σε σύννεφα και σε μια λίμνη που βρίσκεται στη βάση του έργου. Το τοπίο είναι εμπνευσμένο από το Πορτ Λιγκάτ, στο Καδακές της Ισπανίας, στο οποίο ο Νταλί ζούσε μαζί με την αγαπημένη του Γκαλά. Στην ακτή βρίσκονται δύο βάρκες και γύρω από αυτές τρεις ψαράδες που μαζεύουν τα δίχτυα. Οι φιγούρες των ψαράδων προέρχονται από έργα των γάλλων αδελφών Λε Ναν του 17ου αιώνα και από την «Παράδοση της Μπρέντα» (1634/5) του Βελάσκεθ.
Ο Ιησούς του Νταλί παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί παρουσιάζεται εντελώς διαφορετικός απ’ ό,τι μέχρι τότε. Το κεφάλι είναι σκυφτό, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει η δυνατότητα να δει ο θεατής τα χαρακτηριστικά του προσώπου του. Έτσι απουσιάζουν και οι εκφράσεις που θα πρόδιδαν τον πόνο. Ο θεατής μπορεί μόνο να φανταστεί τον πόνο κι αυτό τον κάνει ακόμα πιο δυνατό. Πάνω στο κεφάλι του Χριστού δεν υπάρχει ακάνθινο στεφάνι, ενώ τα χέρια και τα πόδια του δεν έχουν ούτε καρφιά ούτε αίμα. Ο Νταλί δεν ήθελε να ταλαιπωρήσει κι άλλο τον Χριστό. Άλλωστε, το μαρτύριό του είναι γνωστό εδώ και αιώνες.
Ο πυρήνας του ατόμου
Ο Νταλί εξηγεί ότι εμπνεύστηκε τον πίνακα από ένα «κοσμικό» όνειρο που είχε το 1950, όταν είδε στον ύπνο του μια έγχρωμη μορφή η οποία αντιπροσώπευε τον πυρήνα του ατόμου. Αυτός ο πυρήνας αργότερα πήρε μεταφυσική έννοια. Ο καλλιτέχνης θεώρησε ότι εκφράζει την απόλυτη ένωση του σύμπαντος, δηλαδή τον Χριστό, σύμφωνα με τα λεγόμενά του. Λίγα χρόνια πριν ο Νταλί είχε ενθουσιαστεί με την ατομική βόμβα που έπεσε στη Χιροσίμα. Το συγκλονιστικό αυτό γεγονός στάθηκε η έμπνευση για την οικοδόμηση του «Πυρηνικού Μυστικισμού». Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ανέπτυξε τις αρχές της θεωρίας αυτής, που βρίσκονται καταγεγραμμένες στο Απόκρυφο Μανιφέστο. Πρόκειται για συγκερασμό επιστήμης και θρησκείας, με επιρροές από τις καλλιτεχνικές και φιλοσοφικές θεωρίες που τον σημάδεψαν. Κάποτε είπε ότι «η ατομική εποχή είναι πολύ χαρούμενη. Τίποτα δεν είναι πιο ζωηρό από τις εκρήξεις των ατόμων που συγκρούονται στην πυρηνική φυσική». Δεν μπορούσε να αντιληφθεί τις συνέπειες των πυρηνικών όπλων. Προσέγγιζε το αποτέλεσμα μόνο εικαστικά, με παντελή έλλειψη ανθρωπιάς.
Την εποχή που φιλοτέχνησε τον «Χριστό του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού», διένυε ήδη την κλασική του περίοδο, που συνέπεσε με την επιστροφή του στην Ισπανία, από τις ΗΠΑ. Τότε ήταν που άρχισε να ασχολείται με μεγάλα θέματα της δυτικής παράδοσης. Σε αυτό το διάστημα απαρνήθηκε την αθεΐα και επέστρεψε στην καθολική πίστη. Την επιστροφή του αυτή επισφράγισε με αρκετά, σημαντικά έργα θρησκευτικής θεματολογίας. Τρία χρόνια μετά τον «Χριστό του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» ζωγράφισε τον «Εσταυρωμένο» (Corpus Hypercubus, 1954), με τον οποίο εισήγε στην τέχνη την έννοια του υπερκυβικού σταυρού, και ένα χρόνο μετά, φιλοτέχνησε τον «Μυστικό Δείπνο» (1955) με τον Χριστό και τους μαθητές του να βρίσκονται μέσα σε ένα διαφανές δωδεκάεδρο.
Αλαζονεία ή ταπεινοφροσύνη;
Για να δημιουργήσει την εικόνα του Ιησού, στον «Χριστό του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού», ο Νταλί είχε ζητήσει από τον χολιγουντιανό κασκαντέρ Ράσελ Σόντερς να κρέμεται από μια εναέρια γερανογέφυρα, ώστε να μπορέσει να καταγράψει τη σωστή γωνία, καθώς και την επίδραση της βαρύτητας στο ανθρώπινο σώμα. Αυτή ακριβώς η οπτική γωνία είναι που έκανε και τη διαφορά. Μέχρι τότε όλοι οι πίνακες απεικόνιζαν τον Εσταυρωμένο είτε με οπτική γωνία από κάτω είτε στην ευθεία. Κανένας και ποτέ δεν είχε τολμήσει να δει τον Χριστό από πάνω. Ακόμα και το σχέδιο του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού, στο οποίο βασίστηκε ο Νταλί, έχει την οπτική γωνία ενός ανθρώπου που βρίσκεται στο διπλανό σταυρό. Εδώ όμως μιλάμε για το βλέμμα του Θεού. Πρωτότυπο και βέβηλο ταυτόχρονα, ειδικά για την Καθολική Ισπανία. Φυσικά, ο Νταλί είχε δώσει δείγματα αλαζονείας -με τις ευλογίες της Γκαλά- σε όλη τη διάρκεια της καριέρας του. Γιατί όχι κι εδώ;
Ωστόσο, με μια προσεκτική ματιά βλέπει ο θεατής ότι ο ένας ψαράς έχει χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να ανήκουν στον Νταλί. Ίσως να μην είναι τυχαίο. Ίσως, παίρνοντας τη θέση του θνητού, να προσπάθησε να προστατεύσει τον εαυτό του από την παρεξήγηση που ευλόγως θα δημιουργούνταν. Σε μια άλλη προσέγγιση, ο Θεός βλέπει τον κόσμο με τα μάτια του γιου του, είναι προέκτασή του. Προσφέρει το γιο του στην ανθρωπότητα, ως αμνό, προκειμένου να τη σώσει. Ο Νταλί βάζει τον θεατή στη θέση του Θεού σε ένα παιχνίδι που ισορροπεί ανάμεσα στην κρίση μεγαλείου και την απόλυτη ταπεινοφροσύνη, που εμπεριέχει αυτή η μεγαλειώδης προσφορά στην ανθρωπότητα.
Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» πουλήθηκε το 1951 από τον ίδιο τον Νταλί στην γκαλερί Κέλβινγκροβ της Γλασκόβης (σχεδόν στο ένα τρίτο της τιμής που αρχικά ζητούσε). Ταυτόχρονα παραχώρησε και τα πνευματικά δικαιώματα. Σήμερα η αξία του πίνακα εκτιμάται στα 60 εκατομμύρια λίρες. Χάρη στο έργο του Νταλί, η Κέλβινγκροβ βρίσκεται στη 14η θέση επισκεψιμότητας παγκοσμίως (μπροστά από το Ουφίτσι, την Τέιτ και το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης).
Λίστα φωτογραφιών
Τρίγωνο και κύκλος - «Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» (1951)
«Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» (1951)
«Εσταυρωμένος» (Corpus Hypercubus, 1954)
«Η παράδοση της Μπρέντα», Βελάσκεθ (1634/5)
Tο σκίτσο του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού στο οποίο βασίστηκε ο Νταλί
«Ο Μυστικός Δείπνος» (1955)
Ο Νταλί μπροστά από τον «Χριστό του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού»
ArtiNews
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου