Νίκος Δεμισιώτης
Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας δεν είναι γιορτή. Είναι ημέρα μνήμης. Είναι ημέρα που κανονικά θα έπρεπε να τιμώνται οι (συχνά αιματηροί) αγώνες των γυναικών για ισότητα. Δε χωράνε ούτε καρδούλες, ούτε λουλουδάκια, ούτε λούτρινα αρκουδάκια, ούτε γυναικοπαρέες που τα «σπάνε πρώτο τραπέζι πίστα».
Είναι η ημέρα που τιμώνται οι γυναίκες που πάλεψαν με λύσσα, με πάθος και επιμονή για ίσα δικαιώματα (στη δουλειά και στη ζωή) έχοντας απέναντί τους μια πατριαρχική κοινωνία που τις ήθελε άβουλα πλάσματα.
Είναι μια ημέρα που πρέπει να φέρουμε στη μνήμη μας τη Σιμόν ντε Μπουβουάρ, την Μπέτι Φρίντμαν, την Γκλόρια Στέινεμ, την Άντζελα Ντέιβις, την Μπελ Χουκς, τη Μάγια Αγγέλου, την Άλις Ουόλκερ, την Έμελιν Πάνκχερστ, τη Μαλάλα Γιουσαφζάι, την Αύρα Θεοδωροπούλου, την Καλλιρόη Παρρέν, την Αμαλία Φλέμινγκ και την Ελένη Ουράνη.
Και φυσικά είναι μια ημέρα που πρέπει να δακρύσουμε για όλες τις δολοφονημένες που οι φονιάδες τους είχαν τα κλειδιά του σπιτιού τους.
Οι γυναίκες πάλεψαν, φώναξαν, στάθηκαν όρθιες απέναντι σε εργοδότες που νόμιζαν ότι είχαν να κάνουν με σκλάβες και απέναντι σε άντρες που τις αντιμετώπιζαν σαν άψυχες μηχανές αναπαραγωγής.
Οι αγώνες και η τραγωδία της Triangle Waist Company
Μέσα σε έναν κόσμο που είχε φτιαχτεί για να τις κρατάει σε δεύτερη μοίρα, οι γυναίκες οργανώθηκαν και αντιστάθηκαν, για πρώτη φορά, το 1804. Η πρώτη γυναικεία απεργία έγινε εκείνη τη χρονιά στην Αγγλική πόλη του Ουόρτσεστερ από εργάτριες που κατασκεύαζαν γάντια σε άθλιες συνθήκες εργασίας.
Η επόμενη μεγάλη αμιγώς γυναικεία απεργία που έχει μείνει καταγεγραμμένη στη συλλογική μνήμη είναι αυτή του 1831 στη Γαλλία από γυναίκες που κατασκεύαζαν καπέλα. Αυτά σε ότι αφορά την Ευρώπη. Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού τα πράγματα ήταν πιο έντονα.
Στις ΗΠΑ, η πρώτη αποκλειστικά γυναικεία απεργία έγινε το 1820 στο New England, στις βιοτεχνίες ενδυμάτων, με αιτήματα για καλύτερες συνθήκες δουλειάς, αξιοπρεπείς μισθούς και μικρότερα ωράρια. Η απεργία των υφαντριών στο Ντόβερ, το 1828, είχε επιτυχία 100%! Μια εφημερίδα κάλεσε την κυβέρνηση να ενεργοποιήσει την πολιτοφυλακή, για να προλάβει την επιβολή… γυναικοκρατίας.
Το 1834 και το 1836 ακολούθησαν δύο ακόμη μεγάλες απεργίες από τις βαμβακεργάτριες της βιομηχανίας Lowell στη Μασαχουσέτη. Το 1844, οι εργάτριες της συγκεκριμένης βαμβακοβιομηχανίας ίδρυσαν το πρώτο γυναικείο εργατικό σωματείο. Η έντονη δραστηριότητά του είχε σαν αποτέλεσμα τις πρώτες μεταρρυθμίσεις στις συνθήκες εργασίας στην κλωστοϋφαντουργία.
Στις 8 Μαρτίου 1857, οι εργάτριες στις βιοτεχνίες ενδυμάτων της Νέας Υόρκης διοργάνωσαν πορείες, απαιτώντας καλύτερες συνθήκες εργασίας, ωράριο 10 ωρών και ισότιμα δικαιώματα για τις γυναίκες. Το συγκεντρωμένο πλήθος δέχτηκε επίθεση από την αστυνομία.
Τον Φλεβάρη του 1910 έγινε η μεγαλύτερη σε διάρκεια και ένταση απεργία γυναικών. Πάνω από 20.000 εργαζόμενες στον κλάδο της κλωστοϋφαντουργίας, κυρίως στη Νέα Υόρκη, σχεδόν κάθε ημέρα για 13 εβδομάδες βρισκόντουσαν στους δρόμους ζητώντας καλύτερες συνθήκες εργασίας.
Η καταστολή ήταν άγρια και οι συλλήψεις ακόμα περισσότερες. Το κράτος μαζί με τους εργοδότες έκαναν ότι μπορούσαν προκειμένου να κάνουν τη ζωή των γυναικών που διεκδικούσαν ένα καλύτερο αύριο, ακόμα πιο δύσκολη απ' ότι ήταν. Αυτό είχε τραγικές συνέπειες.
Στις 25 Μάρτη του 1911, ξέσπασε φωτιά στο εργοστάσιο της Triangle Waist, σε μια από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις παραγωγής ειδών γυναικείου ρουχισμού στη Νέα Υόρκη που στεγαζόταν σε πολυώροφο κτίριο.
Εκεί εργάζονταν για περισσότερες από 10 ώρες την ημέρα, έξι ημέρες την εβδομάδα περίπου 500 άτομα, κυρίως μετανάστριες. Όταν ξέσπασε η φωτιά στον όγδοο όροφο του κτιρίου, οι εργάτριες ήταν κλειδωμένες μέσα στο εργοστάσιο ώστε να εμποδίζεται η είσοδος μελών του σωματείου, αλλά και η έξοδος των εργατριών κατά τη διάρκεια της δουλειάς!
Η φωτιά εξαπλώθηκε αστραπιαία, καθώς τα πάντα στο χώρο ήταν εύφλεκτα. Κάποιες κατάφεραν να ξεφύγουν από τους ανελκυστήρες, άλλες διέφυγαν από το δέκατο όροφο σε ταράτσες γειτονικών κτιρίων. Πλήθος όμως εργατριών εγκλωβίστηκαν χωρίς δυνατότητα διαφυγής.
Πολλές εργάτριες μη έχοντας άλλη επιλογή, άρχισαν να πηδούν απελπισμένες στο κενό. Ο απολογισμός τραγικός: 146 γυναίκες έχασαν εκείνη την ημέρα τη ζωή τους.
Η πρώτη απεργία στην Ελλάδα και η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας
Στην Ελλάδα, η πρώτη απεργία εργατριών έγινε στις 13 Απριλίου του 1892, από τις υφάντριες του δεύτερου εργοστασίου υφαντουργίας των Αδελφών Ρετσίνα, στον Πειραιά. Εκείνη τη χρονιά, η συγκεκριμένη υφαντουργία αποφάσισε να μειώσει την αμοιβή που κατέβαλλε στις εργάτριες, από 80 σε 65 λεπτά το τόπι υφάσματος (μείωση στο μεροκάματο κατά 20%).
Τη χρονιά της απεργίας, το 1892, λειτουργούσαν πέντε εργοστάσια, στα οποία δούλευαν 2000 περίπου εργάτες και εργάτριες.
«ΑΠΕΡΓΙΑ ΕΡΓΑΤΡΙΩΝ ΕΝ ΠΕΙΡΑΙΕΙ. Περί τας 60 εκ των εργαζομένων γυναικών εις το εν Πειραιεί Νηματουργείον των αδελφών Ρετσίνα, ενήργησαν απεργίαν ως εγένετο αυταίς γνωστόν, ότι ηλαττώθη το ημερομίσθιόν των. Αι απεργήσασαι ανηνέχθησαν εις τη διεύθυνσιν του καταστήματος, ζητούσαι την διόρθωσιν του αδίκου τούτου μέτρου.» Εν εποχή, καθ’ ην πάντα τα τρόφιμα και λοιπά είδη της απολύτου ανάγκης έχουσιν υπερτιμηθή, φρονούμεν , ότι έδει να αυξηθή το ημερομίσθιον των πτωχών εργατίδων, αίτινες δι’ όλης της ημέρας εργαζόμεναι, μόλις πορίζονται τον επιούσιον άρτον, πλουτίζοντες ολονέν δια του ιδρώτος αυτών τα βαλάντια των εργοστασιαρχών» έγραφε η «Εφημερίδα των Κυριών» της Καλλιρρόης Παρρέν.
«Απεργία εργατριών. Χθες την πρωΐαν περί τα 50 κοράσια ανήκοντα εις το δεύτερον εργοστάσιον των αδελφών Ρετσίνα συνελθόντα κατά την Λάκκαν Βάβουλα εν Πειραιεί συνεφώνησαν ν’ απόσχουν της εργασίας των.
» Αίτιον της απεργίας των αυτής ην ότι δι’ έκαστον τόπι πανίου, ενώ μέχρι τούδε επληρώνοντο προς 80 λεπτά τους ανηγγέλθη ότι εις το εξής θα πληρώνονται μόνον 65. Αι εργάτριαι εκείθεν μετέβησαν εν σώματι εις την διεύθυνσιν του εργοστασίου, όπως υποβάλωσι τα παράπονά των», έγραφε, αντίστοιχα, η «Εφημερίς» του Κορομηλά.
Δυστυχώς, το αποτέλεσμα που είχε η συγκεκριμένη απεργία δεν είναι γνωστό, ενώ γενικά δεν είναι πολλά πράγματα για εκείνη την πρώτη εμβληματική, καθαρά γυναικεία, κινητοποίηση.
Η Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας πρωτογιορτάστηκε στις 28 Φεβρουαρίου 1909 στη Νέα Υόρκη, ως Εθνική Ημέρα της Γυναίκας, με πρωτοβουλία του Σοσιαλιστικού Κόμματος των ΗΠΑ. Ο εορτασμός διεθνοποιήθηκε τον επόμενο χρόνο, κατά τη διάρκεια δευτέρου συνεδρίου του γυναικείου τμήματος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς (2η Διεθνής), που έγινε στην Κοπεγχάγη (26-27 Αυγούστου 1910).
Οι 100 σύνεδροι από 17 χώρες υιοθέτησαν την πρόταση τριών γερμανίδων (Λουίζ Τσιτς, Κλάρα Τσέτκιν και Κέτε Ντούνκερ) να γιορτάζεται κάθε χρόνο η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, ως ένα βήμα για την προώθηση της ισότητας των δύο φύλων. Στις 19 Μαρτίου 1911 γιορτάστηκε για πρώτη φορά η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας στην Αυστρία, τη Γερμανία, την Ελβετία και τη Δανία.
Το 1914, η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας γιορτάστηκε στη Γερμανία στις 8 Μαρτίου – είτε επειδή ήταν Κυριακή είτε σε ανάμνηση της απεργίας του 1857 στη Νέα Υόρκη - και έκτοτε καθιερώθηκε η ημερομηνία αυτή για τον εορτασμό και υιοθετήθηκε αρκετά χρόνια αργότερα (το 1977) από τον ΟΗΕ.
Μετά την επικράτηση της Οκτωβριανής Επανάστασης στη Ρωσία (1917), η φεμινίστρια Αλεξάνδρα Κολοντάι έπεισε τον Λένιν να καθιερώσει την 8η Μαρτίου ως επίσημη αργία. Αργία μόνο για τις γυναίκες καθιερώθηκε στην Κίνα μετά την επικράτηση των κομμουνιστών του Μάο Τσε Τουνγκ.
