ΓΕΩΡΓΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ
Είδαμε την παράσταση “Ο Πατέρας μου” στο ιστορικό θέατρο Στοά με τον Θανάση Παπαγεωργίου στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Και σας μεταφέρουμε τις εντυπώσεις μας.
Το Θέατρο Στοά είναι ένας χώρος που κουβαλά πάνω του ένα ολόκληρο κεφάλαιο της ιστορίας του νεοελληνικού θεάτρου, ένας πυρήνας που γεννήθηκε το 1971 στην περιοχή του Ζωγράφου, μακριά από το ασφαλές κέντρο της θεατρικής πιάτσας, και που επέμεινε για δεκαετίες να ακολουθεί τη δική του διαδρομή, με βαθιά πίστη στο ελληνικό έργο και στους Έλληνες συγγραφείς.
Σε εποχές όπου το ξένο ρεπερτόριο φάνταζε συχνά ασφαλέστερη επιλογή, η Στοά κράτησε ανοιχτή τη σκηνή της στο σύγχρονο ελληνικό κείμενο, στήριξε συγγραφείς, διαμόρφωσε ένα ιδιαίτερο αισθητικό και σκηνικό ήθος και απέδειξε, μέσα από μια πορεία που δεν στηρίχθηκε ούτε στον θόρυβο ούτε στην επικοινωνιακή υπερπροβολή, πως ένα θέατρο μπορεί να μετατραπεί σε σημείο αναφοράς ακριβώς επειδή επιμένει με συνέπεια σε μια σαφή καλλιτεχνική θέση.
Και ίσως είναι χρήσιμο να θυμόμαστε όλα αυτά σήμερα, γιατί ένα νεότερο κοινό δεν είμαι καθόλου βέβαια ότι γνωρίζει τι σημαίνει Στοά ή τι σημαίνει Θανάσης Παπαγεωργίου. Δεν γνωρίζει ενδεχομένως ότι αυτό το θέατρο, μαζί με το Θέατρο Τέχνης, υπήρξε ένας από τους βασικούς χώρους όπου το νεοελληνικό έργο βρήκε επί δεκαετίες ανοιχτή πόρτα, ούτε ότι στη σκηνή του δοκιμάστηκαν κείμενα και δημιουργοί που καθόρισαν τη σύγχρονη ελληνική δραματουργία.
Εκεί, παίζεται σήμερα μία από τις παραστάσεις που αξίζει πραγματικά να αναζητήσει κανείς.
Μια παράσταση χωρίς φτιασίδια
Ο «Πατέρας μου» του Φλοριάν Ζελέρ, σε σκηνοθεσία Θανάση Παπαγεωργίου, είναι μια παράσταση χωρίς φτιασίδια, χωρίς σκηνική επίδειξη και χωρίς την ανάγκη να “φωνάξει” για να αποδείξει τη σημασία της.
Στηρίζεται σε ένα εξαιρετικό έργο, σε μια σκηνοθεσία απόλυτα ελεγχόμενη και, πάνω απ’ όλα, στην ερμηνεία του Θανάση Παπαγεωργίου που σου θυμίζει τι σημαίνει μεγάλος ηθοποιός.
Το έργο και η δραματουργία της απώλειας
Ο Φλοριάν Ζελέρ έχει γράψει ένα έργο που βασίζεται σε ένα φαινομενικά απλό, αλλά δραματουργικά πανίσχυρο εύρημα: αντί να μας επιτρέψει να παρακολουθήσουμε την άνοια από την ασφαλή θέση του εξωτερικού παρατηρητή, μας τοποθετεί μέσα στον τρόπο με τον οποίο τη βιώνει ο ίδιος ο ασθενής, διαλύοντας σταδιακά κάθε σταθερό σημείο αναφοράς και κάνοντάς μας να αμφισβητήσουμε μαζί με τον ήρωα όσα μέχρι πριν από λίγα λεπτά θεωρούσε δεδομένα.
Τα πρόσωπα αλλάζουν, οι πληροφορίες αναιρούνται, οι χώροι μετατοπίζονται, ο χρόνος παύει να λειτουργεί γραμμικά και η πραγματικότητα θρυμματίζεται σε μικρά, ασύνδετα κομμάτια, έτσι ώστε σταδιακά να μην ξέρεις πια αν βρίσκεσαι στο σπίτι του ήρωα, στο σπίτι της κόρης του ή σε έναν χώρο φροντίδας, αν ο άνθρωπος που βρίσκεται απέναντί του είναι πράγματι αυτός που λέει ότι είναι ή αν αποτελεί μία ακόμη προβολή ενός μυαλού που χάνει αργά και επώδυνα τη δυνατότητα να οργανώσει τον κόσμο του.
Ο Ζελέρ με δραματουργική δεξιοτεχνία δεν αντιμετωπίζει την άνοια σαν «θέμα» ή σαν αφορμή για έναν εύκολο συναισθηματισμό, αλλά σαν μια βιωματική εμπειρία αποδόμησης της πραγματικότητας.
Γι’ αυτό και το έργο συνομιλεί τόσο έντονα με το σήμερα, όπου η άνοια και το Αλτσχάιμερ έχουν πάψει προ πολλού να αποτελούν μια μακρινή ή σπάνια πραγματικότητα και έχουν εγκατασταθεί μέσα σε χιλιάδες οικογένειες, μαζί με όσα συνεπάγεται αυτή η παρουσία: την εξάντληση των ανθρώπων που φροντίζουν, την ενοχή όταν οι αντοχές στερεύουν, το σχεδόν αβάσταχτο δίλημμα ανάμεσα στη φροντίδα στο σπίτι και στην ανάγκη εξειδικευμένης υποστήριξης, αλλά και τη δύσκολη παραδοχή ότι ακόμη και η πιο βαθιά αγάπη δεν αρκεί πάντοτε για να συγκρατήσει έναν άνθρωπο που απομακρύνεται λίγο λίγο από την κοινή πραγματικότητα.
Μια σκηνοθεσία που ξέρει να υπηρετεί το έργο
Ο Θανάσης Παπαγεωργίου επιλέγει πολύ σωστά να μην επιβάλει πάνω στο έργο μια σκηνοθετική κατασκευή που θα επιχειρούσε να αποδείξει τη «σύγχρονη» ματιά της, αλλά να ακολουθήσει τον ρυθμό, τις ρωγμές και τις μετατοπίσεις που υπάρχουν ήδη στη γραφή του Ζελέρ, οργανώνοντας την παράσταση με ακρίβεια, μέτρο και εμπιστοσύνη στη δύναμη του ίδιου του κειμένου.
Η σκηνοθεσία του είναι ρεαλιστική και ακριβής, αποστρέφεται τον μελοδραματισμό και αφήνει τη συγκίνηση να γεννηθεί μέσα από τις μικρές μετατοπίσεις της συμπεριφοράς του ήρωα.
Ο Θανάσης Παπαγεωργίου και η ακρίβεια μιας μεγάλης ερμηνείας
Η καρδιά της παράστασης είναι αναμφισβήτητα ο Θανάσης Παπαγεωργίου, ο οποίος δίνει μια ερμηνεία που υπενθυμίζει με τον καθαρότερο δυνατό τρόπο τι σημαίνει ηθοποιός παλιάς κοπής, όχι με την έννοια της μανιέρας ή μιας νοσταλγικής θεατρικότητας, αλλά με την έννοια της βαθιάς τεχνικής, της πειθαρχίας, της εμπειρίας και της δυνατότητας να εξαφανίζεσαι μέσα στον ρόλο χωρίς να αφήνεις να φαίνεται ούτε στιγμή η προσπάθεια.
Ο Αντρέ του δεν είναι ένας «γλυκός ηλικιωμένος» που ζητά τον οίκτο μας, ούτε ένα άθροισμα συμπτωμάτων που εύκολα θα αναγνωρίζαμε ως άνοια, αλλά ένας άνθρωπος με εγωισμό, χιούμορ, τρυφερότητα, φόβο, θυμό, καχυποψία και αξιοπρέπεια, ο οποίος μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να περάσει από τη γοητεία στην επιθετικότητα και από την απόλυτη βεβαιότητα σε μια σχεδόν παιδική αδυναμία.
Ο έμπειρος ηθοποιός δεν κάνει την άνοια αναγνωρίσιμη μέσα από εξωτερικά τικ ή εύκολες εκφραστικές λύσεις, αλλά την αφήνει να εμφανιστεί εκ των έσω, μέσα από έναν τόνο στη φωνή που ξαφνικά χάνει τη βεβαιότητά του, μια φράση που ξεκινά με θυμό και καταλήγει σε κάτι που μοιάζει με φόβο. Τουτέστιν, η τεχνική του Θανάση Παπαγεωργίου είναι τεράστια, αλλά παραμένει αόρατη.
Ένα σύνολο που λειτουργεί με ακρίβεια
Δίπλα του, η Εύα Καμινάρη, στον ρόλο της κόρης, βρίσκει πολύ σωστά το μέτρο ανάμεσα στην τρυφερότητα και στην εξάντληση, αποδίδοντας όχι μόνο την αγάπη της για τον πατέρα της αλλά και τη σταδιακή φθορά ενός ανθρώπου που αναγκάζεται να συνειδητοποιήσει ότι δεν μπορεί πλέον μόνος του να τον προστατεύσει.
Ο Αργύρης Παυλίδης αποφεύγει την εύκολη λύση του «κακού» συντρόφου και αποδίδει τη δυσφορία, την ένταση και τη συσσωρευμένη κόπωση ενός ανθρώπου που επίσης βρίσκεται εγκλωβισμένος σε μια συνθήκη που τον υπερβαίνει, ενώ η Ιωάννα Παυλίδου, η Ελευθερία Στεργίδου και ο Γιάννης Χαντέλης υπηρετούν με ακρίβεια το δραματουργικό παιχνίδι των ταυτοτήτων και των προσώπων που μεταβάλλονται μέσα στη συγκεχυμένη αντίληψη του Αντρέ.
Το παράδοξο μιας σχεδόν άδειας αίθουσας
Τη βραδιά που είδα την παράσταση – ένα βράδυ Παρασκευής- το θέατρο Στοά ήταν σχεδόν άδειο, κι αυτό ήταν δύσκολο να μην αποτελέσει πηγή προβληματισμού, καθώς την ίδια στιγμή άλλες σκηνές της Αθήνας γεμίζουν για παραστάσεις χάρη σε ένα γνωστό όνομα, σε μια μόδα ή σε ένα επικοινωνιακό κύμα.
Ναι, υπάρχουν εξαιρετικές νέες δουλειές και αδύναμες παλιές φόρμες, όπως υπήρχαν πάντα. Αυτό ωστόσο δεν αποτελεί τον κανόνα. Ένα νεότερο κοινό μπορεί πράγματι να μη γνωρίζει ποιος είναι ο Θανάσης Παπαγεωργίου, τι σημαίνει η Στοά και πόσο βαθιά έχει εγγραφεί αυτή η σκηνή στην ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου, κι αυτό ακριβώς είναι ένας επιπλέον λόγος για να πάει να δει τον «Πατέρα μου».
Και αυτό δεν το λέω προτρέποντας να πάει κάποιος στου Ζωγράφου από υποχρέωση ή για να αποτίσει φόρο τιμής σε έναν θεατράνθρωπο μιας άλλης γενιάς, αλλά για να δει ζωντανά τι σημαίνει θεατρική ακρίβεια, εμπειρία, μέτρο, τεχνική και ερμηνεία χωρίς επίδειξη.
Τέτοιας κοπής θεατράνθρωποι δεν περισσεύουν πια και τελικά, ο «Πατέρας μου» δεν είναι μόνο μια εξαιρετική παράσταση, είναι και μια υπενθύμιση ότι το θέατρο, όταν πραγματικά συμβαίνει, δεν χρειάζεται να κάνει θόρυβο για να σε συγκλονίσει.
