Πάνος Χριστοδούλου
Εγώ κι εσύ, μαζί, μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο! Ή μήπως όχι;
Ίσως να είναι πολύ όμορφο, ακόμα και ρομαντικό και ίσως, κάποιες φορές ενδυναμωτικό, να πιστεύουμε ότι εάν ενωθούμε λίγα άτομα, αν αλλάξουμε τον εαυτό μας και κάποιους γύρω μας, τότε μπορούμε να κάνουμε και σημαντικές αλλαγές στον κόσμο αυτό.
Ταυτόχρονα, όμως, είναι κάπως προβληματικό έως και επικίνδυνο να «φορτωνόμαστε» πολύπλοκα ζητήματα δημόσιας υγείας (και όχι μόνο) στους ώμους μας και ύστερα, όταν αυτά επιδεινώνονται ή δεν αντιμετωπίζονται, να τα βιώνουμε ως ατομική αποτυχία.
Γιατί άραγε να συμβαίνει αυτό;
Το μόνο σίγουρο είναι ότι δεν έχει γίνει τυχαία! Βλέπετε, στην επιστημονική κοινότητα, όσοι ασχολούνται και νοιάζονται πραγματικά για την προώθηση της δημόσιας υγείας, γνωρίζουν ήδη πολύ καλά εδώ και χρόνια, πως το να εναποθέτεις την πρόληψη και την αντιμετώπιση πολύπλοκων ζητημάτων δημόσιας υγείας στην ατομική ευθύνη είναι τουλάχιστον αναποτελεσματικό και ποικιλοτρόπως βλαβερό.
Πόσο βολικό είναι, για σύνθετα ζητήματα δημόσιας υγείας, να φταίει ο πολίτης;
Πολύ. Είναι μια μορφή μετάθεσης ευθυνών, μια μορφή χειραγώγησης. Γιατί όταν νιώθεις ότι φταις, όταν κουβαλάς ενοχές, το σώμα σου παγώνει. Κυριολεκτικά, το νευρικό σου σύστημα, όταν αντιλαμβάνεται ότι δέχεσαι απειλή, προσπαθεί να σε προστατεύσει ακινητοποιώντας σε.
Δεν κουνιέσαι, δεν αντιδράς, φοβάσαι, νιώθεις ενοχές. Δεν διεκδικείς αυτό που σου αξίζει. Σιωπάς.
Σα να σου φορτώνουν ένα σάκο με τούβλα και να σου δείχνουν μια ανηφόρα που πρέπει να ανέβεις. Και όσο την ανεβαίνεις, σου προσθέτουν κι άλλα τούβλα. Και ύστερα, σου λένε πως αν δε τα καταφέρεις, έφταιγες εσύ που δεν είχες προετοιμαστεί κατάλληλα.
Μα όσο εσύ κατηγορείς τον εαυτό σου για έλλειψη αυτοπειθαρχίας και δύναμης αυτοελέγχου (γιατί έτσι σου είπαν ότι «λύνονται» τα θέματα υγείας), εκείνοι που οφείλουν να κάνουν αλλαγές, συνεχίζουν ανενόχλητοι αυτό που ήδη έκαναν: το απολύτως τίποτα. Ή τουλάχιστον τίποτα που να αφορά τη δική σου ευημερία και το όφελος κάθε απλού πολίτη.
Άλλωστε, το να μας πείσουν ότι ευθυνόμαστε για κάθε θέμα που προκύπτει, έχει αποδειχθεί μία πολύ κερδοφόρα στρατηγική. Γιατί να την αλλάξουν;
Σκεφτείτε μόνο για πόσα ζητήματα έχει δημιουργηθεί μια ολόκληρη βιομηχανία εξαιτίας της άρνησης της πολιτείας να παρέμβει, αφού όλα αυτά αποτελούν ατομική ευθύνη: κέντρα γονιμοποίησης, εναλλακτικά σκευάσματα, συμπληρώματα, ψυχολογική ενδυνάμωση, εργαστηριακοί έλεγχοι, σύμβουλοι υγείας.
Δεν αναιρούμε τη σημασία όλων αυτών των προσεγγίσεων. Αναγνωρίζουμε, όμως, πως για να έχουν ουσιαστικό όφελος, θα χρειαστεί να πραγματοποιηθούν και συντονισμένες αλλαγές από τη μεριά του κράτους και των αντίστοιχων επιστημονικών φορέων για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του πληθυσμού.
Διαφορετικά, όποια ατομική προσέγγιση και να προσπαθείς να ακολουθήσεις, όσο ωφέλιμη κι αν είναι, κάποια στιγμή θα φτάσει ταβάνι. Τα κοινωνικά ζητήματα δεν λύνονται με μεμονωμένες αλλαγές συμπεριφορές, αλλά με ουσιαστικές αλλαγές συνθηκών εργασίας, ζωής, περιβάλλοντος.
Και ας μην ξεχνάμε, πως πολλές φορές, τα άτομα που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη από υπηρεσίας στήριξης και φροντίδας είναι εκείνα που δεν μπορούν να έχουν καν πρόσβαση σε αυτές, συνήθως λόγω κοινωνικοοικονομικών συνθηκών.
Πώς, λοιπόν, κατηγορούμε τον πολίτη, ο οποίος παλεύει να επιβιώσει μέσα στη ζούγκλα της καθημερινότητας, προσπαθώντας να κάνει ό,τι μπορεί για τον εαυτό του και ταυτόχρονα, να ανταπεξέλθει στις οικονομικές δυσκολίες που εμφανίζονται συνεχώς; Πώς θα του μείνει ο χρόνος και τα χρήματα που απαιτούνται για να κάνει όλα όσα του προτείνονται για την ενίσχυση της σωματικής και ψυχικής του υγείας, όταν οριακά βγάζει τα έξοδα για το νοίκι;
Πόσο μάλλον όταν μιλάμε για γονείς, που συχνά καλούνται να βάλουν τις ανάγκες τους τελευταίες στη λίστα με τις προτεραιότητες, γιατί διαφορετικά δεν θα βγει ο μήνας. Και όσο οι υπηρεσίες υγείας αντιμετωπίζονται ως προϊόντα με στόχο την αύξηση του κέρδους, τόσο το marketing θα ασκεί επιπλέον πιέσεις και ενοχές στους πολίτες γιατί “Δεν κάνουν αρκετά για τον εαυτό τους”.
Μπορεί πράγματι η ψυχοθεραπεία, που θα ξεκινήσει ένα άτομο, να το βοηθήσει σε βάθος χρόνου να ρυθμίζει το νευρικό του σύστημα. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι το σύστημα δεν θα συνεχίσει να τον καταπατά. Και κάπως έτσι, ο πολίτης προσπαθεί να ανέβει τη νέα ανηφόρα, κουβαλώντας τώρα ακόμη περισσότερα τούβλα στον σάκο του, σαν ένας σύγχρονος Σίσυφος.
Αξίζει να αναρωτηθούμε, λοιπόν: Σε ένα περιβάλλον αστικοποίησης και έντονης εργασιακής εντατικοποίησης, πόσο εύκολο είναι να βρει κανείς και να αγοράσει ποιοτικά προϊόντα, να αναπνεύσει καθαρό αέρα, να ζει με ηρεμία…να μην απελπιστεί, να μην καταρρεύσει;
Οι άνθρωποι στερούνται καθημερινά απλές, βασικές τους ανάγκες, όπως η επαφή με τη φύση, ο χρόνος για ξεκούραση, ο επαρκής ύπνος.
Την ίδια στιγμή, το διαφημιστικό σύστημα τρίβει τα χέρια του, καθώς δημιουργεί και επιβάλλει νέες τεχνητές ανάγκες και κατ’ επέκταση αγορές. Κάπως έτσι, φτάσαμε στο σημείο μια σημαντική μερίδα του πληθυσμού να πιστεύει ότι αυτό που τους έλειπε για να γίνει η ζωή τους καλύτερη είναι να ετοιμάζουν αποβραδίς τη βρώμη με σπόρους chia, ταπεράκια με κινόα, ή πολύχρωμα smoothies και να κάνουν πιο συστηματικά manifestation.
Συχνά και με τη σύμφωνη γνώμη (ή απουσία γνώμης) από ειδικότητες, όπως απίθανους life coaches, διαμορφώνεται και συντηρείται η αντίληψη ότι τα σύνθετα και πολυπαραγοντικά ζητήματα δημόσιας υγείας μπορούν να λυθούν από τον καθένα μας προσωπικά, αρκεί να το θέλουμε!
Όσο αυξάνει ο αριθμός των πολιτών που εσωτερικεύει αυτό το βολικό αφήγημα περί ατομική ευθύνης, ποιες είναι οι παρεμβάσεις του κράτους για να αντιμετωπίσει συλλογικά κοινωνικά προβλήματα δημόσιας υγείας; Γιατί, θυμηθείτε: τη στιγμή που κάθε πολίτης πασχίζει να ανέβει το προσωπικό του βουνό, προσπαθώντας να μην του πέσουν τα τούβλα, το πολιτικό και επιχειρηματικό σύστημα θησαυρίζει, επιβάλλει και αναπαράγει ατάραχο την ατζέντα του.
Εδώ έρχεται και η μεγάλη ευθύνη των επιστημόνων υγείας, μια μάχη τόσο προσωπική, ώστε να αντισταθούν στο εύκολο κέρδος και την εκμετάλλευση των ασθενών, όσο και συλλογική. Μια μάχη συλλογική, όχι μόνο για καλύτερους μισθούς και συνθήκες εργασίας, αλλά ένας πόλεμος ιδεών, αξιών και προγράμματος. Μια μάχη για το μέλλον κάθε επιστήμης και για κάθε πρόβλημα που προκύπτει.
Κωνσταντίνα Κατσανά, Διαιτολόγος-Διατροφολόγος M.Sc. Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πιστοποιημένη Σύμβουλος για τον Διαισθητικό Τρόπο Διατροφής
Πάνος Χριστοδούλου, Βιοπαθολόγος/Εργαστηριακός Ιατρός, Ιατρός Δημόσιας Υγείας και κοινωνικής Ιατρικής, MSc Διοίκησης Μονάδων Υγείας, MSc Διατροφής, Τροφίμων και Μικροβιώματος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών, PGCert Διαχείρισης κρίσεων στη δημόσια υγεία και ανθρωπιστικής απάντησης 
