Γιάννης - Μάριος ΡΟΚΑΣ
Η πρόσφατη τραγωδία στην Ηλιούπολη, με δύο 17χρονες μαθήτριες να πέφτουν στο κενό, συγκλόνισε ολόκληρη την κοινωνία. Δεν είναι όμως ένα μεμονωμένο περιστατικό. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας η αυτοκτονία αποτελεί παγκοσμίως τη 2η αιτία θανάτου στα κορίτσια και την 4η στα αγόρια ηλικίας 15-19 ετών. Μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα, η χώρα μας έρχεται αντιμέτωπη με επαναλαμβανόμενες ειδήσεις αυτοκαταστροφής εφήβων και νέων ανθρώπων. Κάθε φορά αναζητούμε ένα σημείωμα, μια διάγνωση, μια οικογενειακή δυσκολία, ένα περιστατικό εκφοβισμού. Ομως αν σταματήσουμε μόνο εκεί, κινδυνεύουμε να χάσουμε τη μεγαλύτερη εικόνα - ή και να τη συγκαλύψουμε.
Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ έγραψε κάποτε:
Δε θα λένε: Τον καιρό που το παιδί πετούσε βότσαλα πλατιά στου ποταμού το ρέμα.
Θα λένε: Τον καιρό που ετοιμάζονταν οι μεγάλοι πόλεμοι.
Μα δε θα λένε: Ητανε σκοτεινοί καιροί.
Θα λένε: Γιατί σωπαίναν οι ποιητές τους;
Δεν είναι ατομική υπόθεση
Η εφηβική αυτοκτονικότητα δεν μπορεί να ερμηνευτεί μόνο ως ατομικό ή οικογενειακό πρόβλημα. Οι ψυχικές δυσκολίες των παιδιών αναπτύσσονται πάντα μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο. Και σήμερα πολλοί έφηβοι μεγαλώνουν μέσα σε μια πραγματικότητα γεμάτη ανασφάλεια, πίεση, μοναξιά και αβεβαιότητα για το μέλλον. Η εφηβεία από μόνη της είναι μια περίοδος ευαλωτότητας με μεγάλες αλλαγές. Οταν όμως συνδυαστεί με χρόνια κοινωνική πίεση, οικονομική εξάντληση των γονέων, σχολικό άγχος, κοινωνική απομόνωση και μια καθημερινότητα συνεχούς σύγκρισης μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, τότε δημιουργείται ένα εκρηκτικό ψυχολογικό φορτίο.
Τα παιδιά συνηθίζουν από νωρίς στην ιδέα ότι ο κόσμος είναι μια ζούγκλα όπου το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό και ότι η φαντασία ή η ευαισθησία τους δεν έχουν καμία αξία. Βλέπουν τους καθηγητές τους να απαξιώνονται, να τρέχουν εξαντλημένοι σε δύο και τρία σχολεία, και καταλαβαίνουν πως αυτό είναι και το δικό τους μέλλον: Να δουλεύουν αύριο για ψίχουλα, χωρίς δικαίωμα στο όνειρο, ειδικά αν κατάγονται από μια φτωχή οικογένεια. Γύρω τους αντικρίζουν την υποκρισία του εύκολου χρήματος, την προκλητική ατιμωρησία των μεγάλων εγκλημάτων, σοκαριστικές σκηνές από βομβαρδισμούς συμμαθητών τους, την καθημερινή οικονομική βία στα σπίτια τους, ακόμα και την κατασταλτική βία από το κράτος όταν πάνε να αντιδράσουν. Τι κουράγιο να βρουν για να ονειρευτούν έναν καλύτερο κόσμο, όταν όλα γύρω τους τους μαθαίνουν απλώς να σκύβουν το κεφάλι;
Ενα σύστημα που δεν φτάνει
Τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα για την Ψυχική Υγεία στην Ελλάδα σκιαγραφούν μια ιδιαίτερα ανησυχητική εικόνα. Καταγράφουν ότι η χώρα μας εμφανίζει σοβαρές αδυναμίες στην πρόληψη, την έγκαιρη παρέμβαση και την υποστήριξη παιδιών και οικογενειών. Κατατασσόμαστε χαμηλά σε κρίσιμους δείκτες: Ενσωμάτωση υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα, προγράμματα πρόληψης, συλλογή δεδομένων, συντονισμός υπηρεσιών. Υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις στις δημόσιες παιδοψυχιατρικές υπηρεσίες, ιδιαίτερα στην περιφέρεια και στις νησιωτικές περιοχές. Οι δομές είναι λίγες, υποστελεχωμένες και συχνά με τεράστιες λίστες αναμονής. Οι περισσότερες υπηρεσίες συγκεντρώνονται στην Αττική, ενώ πολλές οικογένειες σε άλλες περιοχές της χώρας δυσκολεύονται ακόμη και να βρουν παιδοψυχίατρο ή ψυχολόγο στο δημόσιο σύστημα.
Σύμφωνα με τις τελευταίες επιδημιολογικές μελέτες, στη χώρα μας υπάρχουν κατά μέσο όρο 20 παιδοψυχίατροι ανά 100.000 παιδιά και εφήβους και μάλιστα η πλειοψηφία εργάζεται στον ιδιωτικό τομέα, ενώ το 75% είναι συγκεντρωμένο στην Αττική και την Κεντρική Μακεδονία! Οι ελλείψεις σε δημόσιες δομές οδηγούν σε πολύμηνες αναμονές για ραντεβού, γεγονός που αναγκάζει πολλούς να στρέφονται στον ιδιωτικό τομέα. Η ανεπάρκεια του δημόσιου συστήματος οδηγεί σε αυξημένες ιδιωτικές πληρωμές (out-of-pocket payments), ενώ οι αποζημιώσεις από τον ΕΟΠΥΥ καθυστερούν μέχρι και μήνες για να εγκριθούν και συχνά δεν καλύπτουν το πλήρες κόστος των θεραπειών.
Με απλά λόγια: Πολλά παιδιά φτάνουν να ζητήσουν βοήθεια πολύ αργά ή και ποτέ, και πολλές οικογένειες μένουν μόνες τους μέχρι η κατάσταση να γίνει κρίσιμη.
Ερωτήσεις που περιμένουν απάντηση
Ως ειδικοί Ψυχικής Υγείας που παλεύουμε καθημερινά με την αυτοκτονικότητα των μικρών μας ασθενών, όταν κοιτάμε όλες αυτές τις διαφημίσεις και τις φιέστες που στήνονται καθημερινά για να μας πείσουν ότι μία ιστοσελίδα ή μια τηλεφωνική γραμμή ή έστω ένα πρόγραμμα τύπου ΕΣΠΑ με ημερομηνία λήξης είναι η απάντηση σε τόσο πολύπλοκα προβλήματα, αναρωτιόμαστε:
Πώς μιλάει η κυβέρνηση για «στήριξη των εφήβων», όταν σε πολλά σχολεία δεν υπάρχει ούτε μόνιμος ψυχολόγος ούτε κοινωνικός λειτουργός; Κι όταν υπάρχει, πώς μπορεί ένας άνθρωπος να στηρίξει ουσιαστικά παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς καλύπτοντας ταυτόχρονα τέσσερα ή πέντε διαφορετικά σχολεία;
Πώς μιλάμε για πρόληψη αυτοκτονιών, όταν η Ψυχική Υγεία παραμένει αποκομμένη από την Πρωτοβάθμια Φροντίδα και ένα παιδί μπορεί να χρειάζεται βοήθεια αλλά αναγκάζεται να περιμένει μήνες πριν καταφέρει να δει ειδικό;
Πώς περιμένουμε να εντοπιστεί έγκαιρα ένας έφηβος που βυθίζεται στην κατάθλιψη, όταν οι δημόσιες παιδοψυχιατρικές δομές έχουν μήνες αναμονής και ολόκληρες περιοχές της χώρας δεν διαθέτουν ούτε μία ολοκληρωμένη υπηρεσία για παιδιά και εφήβους;
Πώς ζητάμε από τους γονείς να «προσέξουν τα σημάδια», όταν εργάζονται εξαντλητικά ωράρια, παλεύοντας καθημερινά με οικονομική πίεση, ανασφάλεια και ψυχική κόπωση χωρίς καμία ουσιαστική κρατική υποστήριξη;
Πώς περιμένουμε από το σχολείο να λειτουργεί ως χώρος ασφάλειας και ελπίδας, όταν ολοένα και περισσότερο μετατρέπεται σε έναν μηχανισμό διαρκούς αξιολόγησης, πίεσης και εξεταστικού άγχους;
Πώς ζητάμε από τους εκπαιδευτικούς να στηρίξουν ψυχικά τους μαθητές τους, όταν οι ίδιοι εργάζονται εξαντλημένοι, διασκορπισμένοι σε πολλά σχολεία, χωρίς επαρκή εκπαίδευση σε θέματα Ψυχικής Υγείας και χωρίς υποστηρικτικές δομές δίπλα τους;
Πώς γίνεται να σοκαριζόμαστε κάθε φορά από μια εφηβική αυτοκτονία, αλλά να θεωρούμε φυσιολογικό ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει σοβαρές ελλείψεις σε προγράμματα πρόληψης, υπηρεσίες πρόληψης της Ψυχικής Υγείας και συστηματική παρακολούθηση των αναγκών των παιδιών;
Και τελικά, πόσα ακόμη παιδιά πρέπει να φτάσουν σε σημείο απόγνωσης για να αντιμετωπίσουμε την παιδική και εφηβική Ψυχική Υγεία όχι ως μια «ατομική υπόθεση», αλλά ως επείγουσα κοινωνική και πολιτική προτεραιότητα;
«Πόσες και πόσες ιστορίες. Πόσες και πόσες απορίες;» που λέει και ο ποιητής.
Τι χρειαζόμαστε πραγματικά
Η συζήτηση δεν μπορεί να εξαντλείται σε γενικές διαπιστώσεις περί «ψυχολογικών προβλημάτων των νέων». Χρειαζόμαστε σοβαρή, σταθερή κρατική χρηματοδότηση στην παιδική και εφηβική Ψυχική Υγεία: Περισσότερες δημόσιες δομές επαρκώς στελεχωμένες, μόνιμους σχολικούς ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς, υπηρεσίες άμεσης παρέμβασης, ουσιαστική υποστήριξη γονέων (και όχι απλά μία τηλεφωνική γραμμή), προγράμματα πρόληψης στο σχολείο, ουσιαστική αποφόρτιση της εξεταστικής πίεσης και καλύτερη εκπαίδευση εκπαιδευτικών και παιδιάτρων στην αναγνώριση ψυχικών δυσκολιών.
Και το βασικότερο είναι να πάψει να αντιμετωπίζεται η Ψυχική Υγεία και γενικότερα η Υγεία ως εμπόρευμα, που από τη μία να λογαριάζεται ως κόστος που πρέπει να «συμμαζευτεί» για να φτιάχνονται πλεονάσματα ώστε να χρηματοδοτούνται οι επιχειρήσεις και οι πόλεμοί τους, και από την άλλη ως πεδίο κερδοφορίας.
Καμία ελπίδα να μην πεθάνει
Κανένα παιδί δεν θα έπρεπε να αισθάνεται ότι δεν υπάρχει χώρος γι' αυτό μέσα στον κόσμο. Καμία οικογένεια δεν θα έπρεπε να μένει μόνη της όταν το παιδί της καταρρέει ψυχικά. Η προστασία της Ψυχικής Υγείας των εφήβων δεν είναι ατομική ευθύνη μόνο των γονέων ή των σχολείων.
Γιατί κάθε παιδί που χάνεται δεν είναι μια τραγωδία που απλώς συνέβη - είναι ο καθρέφτης μιας σάπιας εκμεταλλευτικής κοινωνίας. Και πρέπει να κάνουμε τα πάντα μία τέτοια κοινωνία να γίνει παρελθόν.
Βιβλιογραφία:
1) Kotsis K. et al. (2025) The state of mental health in Greece: An international comparative analysis using data from the Global Mental Health Countdown 2030. Int J Soc Psychiatry doi: 10.1177/00207640241303029.
2) Marchionatti LE et al. (2024) The mental health care system for children and adolescents in Greece: a review and structure assessment. Front. Health Serv. 4:1470053. doi: 10.3389/frhs.2024.1470053
3) WHO (2025) Suicide worldwide in 2021: global health estimates ISBN: 978-92-4-011006-9
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου