Ξέρεις ποιο είναι από τα πιο επικίνδυνα πράγματα στον άνθρωπο; Όχι δεν είναι η άγνοια. Είναι η βεβαιότητα μέσα στην άγνοια. Εκεί γεννιούνται οι μικροί «μεσσίες», οι πολιτικοί που διάβασαν μισό βιβλίο ιστορίας, δύο συνθήματα και αποφάσισαν ότι κατάλαβαν τον άνθρωπο, την κοινωνία και την πραγματικότητα καλύτερα από επιστήμονες, ιστορικούς, ψυχολόγους και ανθρώπους που λιώνουν δεκαετίες μέσα στην πολυπλοκότητα της ζωής. Αυτό είναι περίπου το φαινόμενο Dunning–Kruger effect. Όσο λιγότερα ξέρεις για κάτι, τόσο πιο πιθανό είναι να πιστεύεις ότι είσαι φοβερός και υπεργαμάτος σε αυτό. Και όσο πιο βαθιά μπαίνεις πραγματικά σε ένα πεδίο, τόσο περισσότερο αρχίζεις να βλέπεις το χάος, τις αποχρώσεις, τα όρια σου και το πόσα δεν γνωρίζεις.
Γι’ αυτό πολλές φορές ο πραγματικά σοφός άνθρωπος μιλά πιο ήσυχα από τον άσχετο. Ο άσχετος φωνάζει. Ο σοφός αμφιβάλλει. Ο άσχετος έχει απάντηση για όλα. Ο σοφός ξέρει ότι ο άνθρωπος και η κοινωνία δεν είναι κουμπιά πάνω σε πάνελ για να τα πατήσεις και να “διορθωθούν”. Ζούμε σε μια κουλτούρα που επιβραβεύει την αυτοπεποίθηση περισσότερο από τη γνώση. Δεν έχει σημασία αν λες μαλακίες. Σημασία έχει να τις λες με στόμφο, σημαίες, μεγάλα λόγια και βλέμμα σωτήρα. Βλέπεις ανθρώπους να μιλούν με απόλυτη βεβαιότητα για οικονομία, πόλεμο, μετανάστευση, εγκληματικότητα, ψυχική υγεία, λες και η ανθρώπινη πραγματικότητα είναι τόσο απλή όσο ένα προεκλογικό σύνθημα. Και το πιο ειρωνικό; Όσο πιο ρηχή είναι η κατανόηση, τόσο πιο εύκολα πουλιέται. Γιατί η αλήθεια είναι κουραστική, βαρετή . Η επιστήμη είναι αργή. Η κοινωνία είναι αντιφατική. Η ωρίμανση θέλει χρόνια. Αλλά ο άνθρωπος διψά για γρήγορες βεβαιότητες. Θέλει κάποιον να του πει “φταίνε αυτοί”, “διώξε εκείνους”, “θα τα λύσουμε όλα”, “εμείς είμαστε οι καλοί”. Το πρόβλημα είναι ότι η ζωή δεν λειτουργεί έτσι. Ούτε οι άνθρωποι.
Και ξέρεις κάτι ακόμα πιο τρομακτικό; Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο τους άλλους. Αφορά όλους μας. Και εμένα. Και εσένα. Γιατί ο ανθρώπινος νους έχει μια βαθιά ανάγκη να νιώθει ότι ελέγχει το χάος. Η βεβαιότητα λειτουργεί σαν αγχολυτικό. “Ξέρω”. “Κατάλαβα”. “Έτσι είναι”. Μόνο που η πραγματική γνώση συχνά σε αφήνει πιο ταπεινό, όχι πιο φουσκωμένο. Σε κάνει να αντέχεις το “δεν ξέρω”. Σε κάνει να ακούς περισσότερο. Να παρατηρείς. Να μην πετάς εύκολες απαντήσεις σε πολύπλοκα προβλήματα σαν confetti σε προεκλογική συγκέντρωση.
Κάποτε πίστευα ότι οι πιο επικίνδυνοι άνθρωποι είναι οι κακοί. Μεγαλώνοντας, νομίζω ότι συχνά πιο επικίνδυνοι είναι οι ανώριμα βέβαιοι. Αυτοί που δεν έχουν ιδέα πόσο δεν ξέρουν. Γιατί ο άνθρωπος που ξέρει ότι δεν ξέρει, θα ψάξει. Θα ακούσει. Θα φοβηθεί λίγο πριν μιλήσει. Ο άλλος θα σου αλλάξει τη χώρα, τη ζωή και το μέλλον των παιδιών σου με τρεις ατάκες, μια σημαία και ένα σύνθημα. Ισως η ωριμότητα τελικά να μην είναι να αποκτήσεις όλες τις απαντήσεις. Ίσως είναι να αντέξεις να ζεις χωρίς πολλές από αυτές. Να μορφώνεσαι χωρίς να γίνεσαι αλαζόνας. Να εξελίσσεσαι χωρίς να μετατρέπεσαι σε προφήτη της βεβαιότητας. Να μπορείς να πεις “ίσως κάνω λάθος”. Που στην εποχή μας είναι σχεδόν επαναστατική πράξη.
Έχω διαπιστώσει ότι η αλήθεια δεν φωνάζει τόσο πολύ όσο η ανασφάλεια που μεταμφιέστηκε σε βεβαιότητα.
Ευάγγελος Ορφανιδης κλινικός ψυχολόγος
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου